Phá thai là một vấn đề nhạy cảm, phức tạp và luôn là đề tài tranh luận gay gắt xuyên suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Từ góc độ đạo đức, chính trị đến tôn giáo, mỗi lĩnh vực đều có những lập trường riêng, tạo nên bức tranh đa chiều về sự sống, quyền tự quyết và trách nhiệm cá nhân. Trong bối cảnh đó, Phật giáo, với triết lý sâu sắc về duyên sinh, nghiệp báo và lòng từ bi, mang đến một cái nhìn độc đáo và chiêm nghiệm về hành vi phá thai. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích quan điểm của Phật giáo về vấn đề phá thai, đồng thời đối chiếu với các tôn giáo và quan điểm khoa học khác, nhằm mang đến cái nhìn toàn diện và đáng tin cậy cho độc giả.
Phá Thai Trong Lăng Kính Các Tôn Giáo Khác
Trước khi khám phá quan điểm của Phật giáo, điều quan trọng là nhìn nhận lập trường của các tôn giáo lớn khác về phá thai, để thấy được sự đa dạng trong cách tiếp cận vấn đề nhạy cảm này.
Ở một số quốc gia, luật pháp cho phép phá thai, trong khi ở những nơi khác, hành động này bị nghiêm cấm. Về mặt tôn giáo, hầu hết các tín ngưỡng đều không tán thành hoặc cấm phá thai, coi đó là hành vi phi đạo đức hoặc một tội lỗi nghiêm trọng. Một số tôn giáo xem phá thai là đi ngược lại ý muốn và lời răn của Thiên Chúa, bởi đời sống con người là món quà thiêng liêng mà Ngài ban tặng. Tuy nhiên, cũng có những tôn giáo linh hoạt hơn, cho rằng phá thai ở giai đoạn sơ kỳ không phải là trọng tội hoặc phi đạo đức.
Trong Ấn Độ giáo, thuật ngữ “garbha batta” (giết chết bào thai) chỉ rõ việc phá thai là một trọng tội, tương đương với hành vi giết cha, mẹ hay trộm cắp. Các kinh văn cổ xưa như Rig Samhita và Atharva Veda đều nhấn mạnh bào thai đáng được bảo vệ đặc biệt và phá thai là hành động không thể tha thứ về mặt đạo đức. Thần Vishnu được nhắc đến như “người bảo vệ trẻ tương lai”, và phá thai được liệt vào hàng những tội ác ghê tởm nhất. Ngược lại, Garbha Upanishad lại cho rằng linh hồn nhập vào bào thai vào tháng thứ 7, ngụ ý trước thời điểm đó, bào thai chưa phải là một con người đầy đủ. Tuy nhiên, Ấn Độ giáo xem đây không phải là quan điểm chính thống.
Các tôn giáo khác cũng có những lập trường khác nhau về thời điểm sự sống bắt đầu. Do Thái giáo tin rằng linh hồn không hiện diện ở bào thai trong 40 ngày đầu. Các nhà tư tưởng Hồi giáo cho rằng, sau bốn tháng kể từ khi thụ thai, một bào thai mới được xem là một linh hồn sống, và do đó, phá thai trước thời điểm này có thể được cho phép trong một số trường hợp đặc biệt như hiếp dâm hoặc nguy hiểm tính mạng mẹ.
Mặc cho sự khác biệt về luật pháp và niềm tin tôn giáo, phá thai vẫn luôn tồn tại và diễn ra ở khắp mọi nơi dưới nhiều hình thức khác nhau, từ xa xưa cho đến nay.
Quan Điểm Cốt Lõi Của Phật Giáo Về Phá Thai
Phật giáo xem phá thai là một hành vi đi ngược lại những nguyên tắc căn bản của giáo lý. Với trọng tâm là lòng từ bi, không sát sanh (ahimsa) và sự tôn trọng mọi hình thái của sự sống, Phật giáo có lập trường rõ ràng đối với vấn đề này.
Phá thai và nguyên tắc “Không sát sanh”
Từ một quan điểm Phật giáo, phá thai rõ ràng là sai trái vì nó phạm vào những nguyên tắc then chốt: không được tước đoạt mạng sống, nguyên tắc không gây hại (ahimsa), và lòng từ bi. Nhiều kinh sách Phật giáo cổ xưa đã đề cập đến vấn đề phá thai. Trong Luật tạng, có câu chuyện về người vợ hiếm muộn vì ghen tị đã tìm cách loại bỏ bào thai của người vợ kia bằng thuốc độc. Trong truyện tiền thân (Jataka) Samkicca, số 530, cũng đề cập đến quả báo địa ngục cho những người phá thai.
Quan trọng hơn, Luật tạng có giới luật liên quan trực tiếp đến hành vi này: “Một vị Tỳ-kheo không được cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sanh, ngay cho dù đó chỉ là một con kiến. Một vị Tỳ-kheo nếu cố ý tước đoạt đời sống của một con người, cho dù mức độ là hủy hoại một bào thai (gabbha-pātanīṃ upādāya), vị ấy không còn là một người xuất gia (chân thật), không còn là một Thích tử”. Điều này cho thấy rõ ràng việc phá thai, dù là bào thai, vẫn được coi là hành vi tước đoạt mạng sống con người và vi phạm giới trọng của người xuất gia.
Thời điểm sự sống bắt đầu theo Phật giáo
Một câu hỏi then chốt trong tranh luận về phá thai là: Khi nào đời sống bắt đầu và chúng ta có thể công nhận đó là một con người?
Phật giáo quan niệm đời sống của một con người bắt đầu từ lúc phôi thai được hình thành. Kinh Trung bộ đã miêu tả việc thụ thai (nhập thai) như sau: “Chư Tôn giả, chư Tôn giả có biết nhập thai là như thế nào?” – “Thưa Tôn giả, chúng con biết nhập thai như thế này. Ở đây, mẹ cha phải giao hợp, người mẹ phải trong thời (có thể thọ sanh), hương ấm (gandhabba) phải hiện hữu, ba sự như vậy có hòa hợp, nhập thai mới thành tựu” (Trung bộ, kinh Assalayana, số 93). Một đoạn khác trong kinh Trung bộ (kinh Đoạn tận ái, số 38) cũng lặp lại ba điều kiện này, nhấn mạnh sự hòa hợp của chúng là yếu tố quyết định sự hình thành bào thai.
“Hương ấm” (gandhabba) ở đây được hiểu là một chúng sanh tái sinh, một thức tái sinh, đã tìm thấy cảnh giới thích hợp để nhập vào bào thai. Điều này ngụ ý rằng, ngay từ thời điểm thụ thai, đã có một sự liên kết với dòng nghiệp lực và sự hiện diện của một “tâm” ban đầu.
Hơn nữa, Luật tạng (Nam truyền) “định nghĩa” về con người: “Con người có nghĩa: từ sự xuất hiện đầu tiên của tâm, từ thời điểm thức biểu hiện đầu tiên ở trong bào thai mẹ cho đến thời điểm của cái chết, ở đây trong khoảng thời gian ấy vị ấy được gọi là một con người”. Trong A-tỳ-đạt-ma-câu-sá (Abhidharma-kośa) của Thế Thân (Vasubandhu), một bào thai được xem là một con người ngay cả khi mới một tuần tuổi.
Tuy nhiên, điều này cũng gây tranh cãi rằng một bào thai có đầy đủ năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) – những thứ cấu thành nên một con người theo quan điểm của Phật giáo – hay không. Một số Phật tử phương Tây cho rằng ý thức không có mặt ở bào thai trước tuần thứ 20, và không chấp nhận sự đầu thai xảy ra vào thời điểm thụ thai. Theo họ, bào thai trong giai đoạn đầu chưa thể được xem là một con người.
Dù vậy, luận điểm cốt lõi vẫn là: một bào thai, dù chưa phải là một con người phát triển đầy đủ, nhưng là giai đoạn đầu của một tiến trình phát triển. Nó giống như một hạt giống không phải là một cái cây đầy đủ cành lá, nhưng không có hạt giống thì sẽ không có cây. Việc loại bỏ “con người” tại bất kỳ thời điểm nào trong tiến trình phát triển ấy đều là tước đoạt đi sự sống.
Phá thai: Hành vi sát sanh theo 5 điều kiện
Phật giáo định nghĩa một hành vi sát sanh phải hội đủ năm điều kiện sau:
- Đối tượng bị giết là một chúng sanh.
- Người giết biết rõ rằng đó là một chúng sanh.
- Người giết có ý muốn giết chúng sanh đó.
- Tìm cách để giết chúng sanh đó.
- Và chúng sanh đó bị giết chết.
Nếu xét theo năm tiêu chí này, phá thai rõ ràng là một hành vi sát sanh. Bào thai, dù có thể chưa phải là một con người với đầy đủ ngũ uẩn, nhưng đã là một sinh vật đang sống và đang dần phát triển. Người mang thai chắc chắn biết đó là một bào thai, một sinh linh đang sống. Khi người mẹ muốn loại bỏ bào thai, đó là ý muốn giết. Người ấy tìm cách thực hiện, hoặc tự mình hoặc nhờ người khác. Và cuối cùng, bào thai bị phá bỏ, tức sinh linh đó bị giết chết.
Phá thai và động cơ ích kỷ
Việc loại bỏ mầm sống do chính mình tạo ra là một hành động nhẫn tâm, đặc biệt khi “người” ấy hoàn toàn vô tội và không có khả năng tự vệ. Trong hầu hết các trường hợp, phá thai thể hiện sự ích kỷ của người mẹ (hoặc người phối ngẫu và những người khác), vì họ muốn tìm thấy lợi thế cho bản thân, muốn “lợi mình” mà không muốn “lợi người”. Việc phá thai, được nghĩ, sẽ giúp họ giành lại sự sống cho bản thân, hoặc thoát khỏi những áp lực kinh tế hay trách nhiệm đạo đức. Phá thai nói chung đến từ ý muốn từ một phía, và “quyền được lựa chọn” của người mẹ đã lấn lướt “quyền được sống” của thai nhi.
Cái Nhìn Linh Hoạt Và Hậu Quả Của Việc Phá Thai
Mặc dù phá thai không phù hợp với các nguyên tắc căn bản của Phật giáo, nhưng trong một vài trường hợp đặc biệt mà kinh sách không đề cập rõ ràng, ta cần có cái nhìn linh hoạt hơn.
Các trường hợp đặc biệt và lòng từ bi
Chẳng hạn, khi bào thai được chẩn đoán trước là bị dị tật hay khiếm khuyết nặng nề, hoặc khi việc duy trì bào thai có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng người mẹ. Trong những trường hợp này, việc quyết định loại bỏ sớm bào thai, mặc dù phạm vào giới “không tước đoạt mạng sống”, nhưng có thể không hoàn toàn phạm vào nguyên tắc từ bi của Phật giáo. Việc loại bỏ bào thai có thể là sự giải thoát không chỉ cho người mẹ và gia đình mà còn là sự giải thoát cho chính bào thai khỏi một kiếp sống đầy đau khổ. Một bào thai sẽ không nhận thức được ý nghĩa hay giá trị của đời sống, cũng không thể phát biểu nguyện vọng hay quyền được sống của nó.
Hậu quả đối với người phá thai và luật nghiệp
Học thuyết Duyên sinh cho ta biết rằng mọi vật, mọi việc đều có sự liên hệ đến nhau. Vấn đề phá thai cũng vậy. Nó không chỉ gây tổn hại cho bào thai mà người phá thai cũng phải chịu những ảnh hưởng nhất định. Sự ân hận, dằn vò, ám ảnh, và những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe sau khi phá thai là những điều có thật đối với người thực hiện hành vi này.
Những buổi lễ “Cầu siêu cho thai nhi” được tổ chức gần đây ở các ngôi chùa Phật giáo Việt Nam thu hút nhiều người tham gia, và hầu hết họ đều thể hiện sự hối hận và dằn vặt đối với việc phá thai trước đây của mình. Những tổn thương tinh thần như vậy có khi đi suốt cả cuộc đời. Đây chỉ là những kết quả người phá thai phải thọ nhận trong hiện tại. Còn nếu dựa trên thuyết Nhân quả và nghiệp báo, việc phá thai, với bất kỳ lý do gì, là tạo nên những nghiệp nhân bất thiện và do đó đem lại cho người thực hiện hành vi ấy những kết quả không tốt đẹp trong tương lai.
Phá thai, tuy có thể đáp ứng quyền lựa chọn của phụ nữ, nhưng không hẳn có thể giải quyết được hậu quả của vấn đề. Chúng ta có sự tự do, có quyền lựa chọn, nhưng chúng ta cần phải có lòng từ bi và phải chịu trách nhiệm với tất cả những hành vi mà mình tạo tác. Như Tỳ-kheo Nyanasobhano nói, “Một phụ nữ có thể thuyết phục bản thân rằng trong trường hợp của cô ấy phá thai là hợp lý, nhưng cô ấy không thể thuyết phục được luật nghiệp”.
Kết lại, quan điểm Phật giáo về phá thai là một lời nhắc nhở sâu sắc về giá trị của sự sống, trách nhiệm đạo đức và quy luật nghiệp báo. Dù có những trường hợp cần cái nhìn linh hoạt, nhưng cốt lõi vẫn là tinh thần từ bi, không sát sanh và ý thức về những hệ quả mà mỗi hành động mang lại. Việc hiểu rõ những nguyên tắc này không chỉ giúp cá nhân đưa ra quyết định có trách nhiệm mà còn góp phần xây dựng một xã hội đề cao lòng nhân ái và sự tôn trọng đối với mọi sinh linh.
Tài liệu tham khảo
- Một vài tôn giáo chấp nhận sự phá thai trong trường hợp bào thai là kết quả của hiếp dâm, loạn luân, hoặc để cứu lấy tính mạng của người mẹ. Trong khi đó, phái Phổ độ nhất vị thuyết (Unitarian Universalist Church) thì lại ủng hộ mạnh mẽ việc phá thai, xem đây là việc tôn trọng quyền riêng tư và quyền lựa chọn của phụ nữ.
- Ví dụ như Do Thái giáo. Tôn giáo này tin rằng linh hồn không hiện diện ở bào thai trong 40 ngày đầu. Trong khi những nhà tư tưởng của Hồi giáo thì cho rằng, sau bốn tháng từ khi thụ thai, một bào thai mới được xem là một linh hồn sống. Và vì vậy trước thời điểm này phá thai được cho phép ở trong một số trường hợp, chẳng hạn như bào thai là kết quả của việc hiếp dâm hay việc giữ lại bào thai có thể ảnh hưởng đến tính mạng của người mẹ.
- Harold G. Coward, Julius J. Lipner, & Katherine K. Young, Hindu Ethics: Purity, Aboriton, and Euthanasia, New York, State University of New York Press 1989, tr.43
- Vinaya III,84.
- Vinaya I, 97.
- Robert M.Ellis, A New Buddhist Ethics, Lulu.com, USA, 2011, tr.217.
- Xem Peter Havey, An introduction to Buddhist ethics, Cambridge University Press, 2000, tr. 315.
- The Book of Discipline (Vinaya Pitiaka) Vol. I, I.B.Horner dịch, Luzac & Company, London 1949, tr.126.
- Ở đây khi nói đến “con người” là ta nói đến con người ở trong ý nghĩa quy ước, bởi vì sự liên hệ đạo đức ở đây cũng chỉ là một vấn đề quy ước. Còn nói theo học thuyết vô ngã của Phật giáo, con người thực sự chỉ là một hợp thể của những yếu tố khác nhau, và không có một con người thật sự ngoài sự nhóm họp của năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), cho dù con người ấy chỉ tồn tại dưới dạng một bào thai hay một con người đã trưởng thành.
- Xem Peter Havey, An introduction to Buddhist ethics, Cambridge University Press, 2000, tr.316.
- Dẫn lại từ Peter Havey, An introduction to Buddhist ethics, Cambridge University Press, 2000, tr.325.
