Khám Chí Hòa, còn được biết đến với tên gọi Trại giam Chí Hòa, là một nhà tù lịch sử tọa lạc tại Quận 10, TP. Hồ Chí Minh. Được xây dựng vào năm 1943 bởi người Pháp, công trình này ban đầu thay thế cho Khám Lớn Sài Gòn. Mặc dù được người Nhật khởi xướng với mục đích giam giữ tù nhân sau cuộc đảo chính Pháp, dự án đã bị bỏ dỡ khi quân Nhật rút khỏi Việt Nam. Người Pháp sau đó đã tiếp tục hoàn thiện công trình, sử dụng vật liệu nhập khẩu từ Pháp. Vào ngày 8 tháng 3 năm 1953, Khám Lớn Sài Gòn chính thức bị phá bỏ sau khi Khám Chí Hòa hoàn thành. Khoảng 1.600 tù nhân cùng một chiếc máy chém đã được chuyển đến địa điểm mới này.
Khám Chí Hòa từng là nơi giam giữ nhiều tù nhân chính trị đấu tranh chống lại thực dân Pháp và chế độ Việt Nam Cộng hòa. Ngày nay, nơi này thuộc quản lý của Công an TP. Hồ Chí Minh và được sử dụng để giam giữ các bị can liên quan đến các vụ án trên địa bàn thành phố. Khám Chí Hòa nhìn từ trên cao trước năm 1975. Ảnh: S.T
Kiến trúc độc đáo dựa trên thuyết phong thủy
Với diện tích 7 hecta, Khám Chí Hòa được thiết kế với 3 tầng lầu, bao gồm 238 phòng giam, trong đó có hai dãy dành riêng cho phạm nhân nữ. Công trình này được cho là do một kiến trúc sư người Nhật thiết kế, dựa trên thuyết ngũ hành và bát quái của phương Đông, tạo nên một kiến trúc đặc biệt, vừa mang đặc trưng kiên cố, kín đáo, mát mẻ của kiến trúc Pháp, vừa ẩn chứa nét huyền bí của âm dương ngũ hành.
Khám có hình bát giác với 8 cạnh đều nhau, tượng trưng cho 8 quẻ Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Cẩn, Khảm, Đoài, Ly trong Kinh Dịch. Cấu trúc này được chia thành 8 khu giam giữ phạm nhân, cũng có hình bát giác vuông. Một số nghiên cứu cho rằng thiết kế này còn dựa trên Bát Quái Trận Đồ của Khổng Minh Gia Cát Lượng, với 8 cửa trận Hưu – Sinh – Thương – Đỗ – Cảnh – Tử – Kinh – Khai. Mỗi cạnh của trận đồ là một khu, phía ngoài được xây kín, còn phía trong là song sắt. Khám chỉ có một lối vào duy nhất, được gọi là “cửa tử”. Bên trong là hệ thống đường hầm được thiết kế theo các cung vị, nếu không có người dẫn đường, người đi vào rất dễ bị mất phương hướng và khó tìm được lối ra. Tháp nước chính giữa trận đồ bát quái giống như thanh kiếm cắm xuống. Ảnh: CAND
Ở trung tâm Khám Chí Hòa là một khoảng sân rộng hình bát giác, được chia thành 8 khu tam giác nhỏ với cây xanh và bãi cỏ thoáng mát. Tại đây có một vọng gác cao hơn 20 mét, bên trên là một bể chứa nước lớn, trông như một thanh kiếm cắm thẳng xuống. Từ vị trí này, lính canh có thể dễ dàng quan sát toàn bộ các phòng giam.
Lịch sử vượt ngục và những giai thoại bí ẩn
Với kiến trúc trận đồ bát quái, việc vượt ngục tại Khám Chí Hòa được cho là vô cùng khó khăn. Theo lịch sử ghi nhận, chỉ có ba lần vượt ngục thành công. Lần đầu tiên là vào năm 1945 bởi các chiến sĩ cách mạng trong thời điểm Nhật đảo chính Pháp. Lần thứ hai là của tướng cướp Điền Khắc Kim vào năm 1972. Lần thứ ba là của tử tù khét tiếng Phước “Tám Ngón” vào năm 1995. Hành trình trốn chạy của tử tù
Khám Chí Hòa gắn liền với nhiều giai thoại kỳ bí. Người ta đồn rằng, vọng gác trung tâm chính là thanh kiếm trấn yểm, có khả năng hóa giải mọi thủ đoạn của tội phạm. Thanh kiếm này được coi là “trái tim” của tòa nhà, và nếu nó bị nhổ lên, toàn bộ “trận đồ” sẽ tự vỡ.
Một câu chuyện ly kỳ khác cho rằng, do có nhiều người chết trong khám, âm khí tại đây rất nặng nề. Vì vậy, trời thường xuyên giáng sấm sét đánh bể một góc để tạo “cửa Sanh”, giúp oán khí thoát ra và người chết được siêu thoát. Từng có thông tin chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đã mời một thầy địa lý cao tay đến để hóa giải “trận đồ”. Thực tế, một trong tám nóc nhà hình bát giác đã bị san bằng, phá vỡ tính hoàn hảo của “bát quái”, mở một “cửa Sanh” theo thiên ý. Tuy nhiên, một số nhà khoa học lại cho rằng vị trí bên dưới tòa nhà có thể là mỏ quặng, là nguyên nhân khiến Khám Chí Hòa thường xuyên bị sét đánh. Trại giam Chí Hòa nhìn từ vệ tinh. Ảnh: Google maps
Trong khuôn viên Khám Chí Hòa còn có một nhà thờ, do Pháp xây dựng để thực hiện nghi lễ “rửa tội” cho tù nhân trước khi bị xử tử. Ngày nay, nhà thờ này được sử dụng làm Hội trường của Trại. Để giải thoát “âm khí”, vào năm 1954, cai ngục đã cho xây một ngôi chùa bên ngoài “bát quái trận” (nhưng vẫn trong khuôn viên khám) và đặt tượng Phật. Hiện tại, ngôi chùa không còn, nhưng bức tượng Phật vẫn nằm trên một hồ nước nhỏ.
Khám Chí Hòa không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo mang đậm dấu ấn lịch sử mà còn ẩn chứa nhiều câu chuyện huyền bí, thu hút sự tò mò của nhiều người.
